Γυμναστική και ελληνικό φρόνημα: Το παράδειγμα της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης (τέλη 19ου και αρχές 20ου αιώνα)
Λέξεις-κλειδιά:
Οθωμανοί, Ορθόδοξος εκκλησία, Πατριαρχικοί, Εξαρχικοί, Γυμναστικοί σύλλογοι, ΓυμναστήριαΠερίληψη
Η Γυμναστική και ο Αθλητισμός, πέρα από την γαλούχηση των πολιτών του νέου ελληνικού κράτους, κλήθηκε να συμβάλλει στη συγκρότηση και ενίσχυση μιας οιονεί εθνικής συνείδησης στους ελληνορθόδοξους πληθυσμούς της καταρρέουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Στη μελέτη αυτή, επιχειρείται η κατανόηση της συμβολής της σχολικής γυμναστικής και της αθλητικής συλλογικής δράσης, στις πολύμορφες διαδικασίες εθνικοποίησης των πληθυσμών των ελληνορθόδοξων οθωμανοκρατούμενων περιοχών της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, κατά την περίοδο της κορύφωσης των βαλκανικών εθνικισμών. Από την ανάλυση και επεξεργασία των πηγών, προκύπτει ότι, με τις παραινέσεις του Ίωνα Δραγούμη, του Μητροπολίτη Δράμας, Φιλίππων και Ζιχνών Χρυσοστόμου Καλαφάτη και σε πολλές περιπτώσεις την εποπτεία του σταλμένου από την Ελλάδα γυμναστή Γεωργίου Κηπιώτη ιδρύθηκαν γυμναστήρια στις Σέρρες, την Καβάλα, τη Δράμα, την Ξάνθη, το Δεδέ Αγάτς (Αλεξανδρούπολη), αλλά και σε κωμοπόλεις και χωριά. Θεσπίστηκαν ακόμα γυμναστικοί σύλλογοι και οργανώθηκαν παράλληλα γυμναστικές επιδείξεις και αθλητικοί αγώνες. Γυμναστήρια και γυμναστικοί – αθλητικοί σύλλογοι βοήθησαν στη διάχυση της εθνικής ιδεολογίας, τη μετατροπή της κοινοτικής ταυτότητας σε εθνική και την ενίσχυση των διακρίσεων μεταξύ Ελλήνων και Οθωμανών ή μεταξύ πατριαρχικών και εξαρχικών. Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι γυμναστική και αθλητισμός αποτέλεσαν πεδία όπου αποτυπώθηκαν οι πολιτικές επιλογές της «αλυτρωτικής» πολιτικής, καθώς και οι αντιλήψεις για τις διαδικασίες συγκρότησης εθνικής ταυτότητας στις ορθόδοξες κοινότητες της ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Η γυμναστική στην εκπαίδευση και οι δημόσιες γυμναστικές επιδείξεις, όπως και η συμμετοχή ομάδων σε τοπικούς αθλητικούς αγώνες, προσέλκυσαν ενθουσιώδεις θεατές και μετέτρεψαν το αθλητικό και πειθαρχημένο νεανικό σώμα των μαθητών ή αθλητών σε δημόσιο δείκτη μιας αναζωογονημένης εθνικής κοινότητας.
Αναφορές
Αθανασιάδης, Χ., & Πατρικίου, Α. «Προς την οδόν αρτίας παιδαγωγίας της νεότητος του έθνους». Οι σχολικοί αγώνες στη δημόσια σφαίρα (1900-1901). Θέματα Ιστορίας της Εκπαίδευσης, 15-16 (2017-2018), 100-123.
Ανεστίδης, Σ. Η εθναρχική παράδοση της Μεγάλης Εκκλησίας και ο Μανουήλ Ιω. Γεδεών. Διδακτορική Διατριβή, ΕΚΠΑ, Αθήνα 1993.
Βακαλόπουλος, Κ. Ίων Δραγούμης-Παύλος Γύπαρης. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις «Μπαρμπουνάκη», 1987.
Βαρλαμίδης, Λ. Ι. «Οι Σχολικοί Αγώνες Δράμας και των πέριξ». Μακεδονικόν Ημερολόγιον (1911), 107-111.
Βασιλείου, Ε. Ο Εθνομάρτυρας Άγιος Χρυσόστομος Μητροπολίτης Σμύρνης. Ο από Δράμας. Δράμα: Εκδόσεις «ΔΕΚΠΟΤΑ», 2016.
Βερέμης, Θ. «Από το εθνικό κράτος στο έθνος δίχως κράτος. Το πείραμα της Οργάνωσης Κωνσταντινουπόλεως». Στο Θ. Βερέμης (επιμ.), Εθνική ταυτότητα και εθνικισμός στη νεότερη Ελλάδα, σ. 27-52. Αθήνα: ΜΙΕΤ, 2003.
Βερέμης, Θ. «Δραγούμης Ιωάννης ή Ίων». Στο Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, τόμ. 3, σ. 306-307. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, 1990.
Γερομίχαλος, Α. Ιωακείμ Σγουρός. Μητροπολίτης Ξάνθης και αι αποφάσεις της Δημογεροντίας. Θεσσαλονίκη, 1968.
Διβάνη, Λ. Η εδαφική ολοκλήρωση της Ελλάδας (1830-1947). Αθήνα: Εκδόσεις «Καστανιώτης», 2000.
Δραγούμης, Ι. Μαρτύρων και ηρώων αίμα. Αθήνα, 1907.
Δραγούμης, Ι. Ο ελληνισμός μου και οι Έλληνες 1903-1909. Αθήνα, 1927.
Εξάρχου, Θ. Ξάνθη 1861-1911. Στοιχεία ιστορίας. Ξάνθη: Εκδόσεις «ΠΑΚΕΘΡΑ», 2005.
Καλλιρρόης, Γ. Παραγγελίαι περί υγείας και μακροβιότητας. Έτι δε και πρόχειροι θεραπείαι συνήθων τινών και αιφνίδιων παθημάτων ερανισθείσαι εκ παλαιών και νεωτέρων. Βενετία: Νικόλαος Γλυκύς, 1829.
Κανονισμός του εν Καβάλλα Γυμναστικού Συλλόγου «Οι Φίλιπποι». 1906.
Καρσανίδης, Ε. Η εκπαίδευση στις επαρχίες Δράμας και Ζιχνών κατά την Τουρκοκρατία (1840-1913). Δράμα: ΔΕΚΠΟΤΑ, 2016.
Κιτρομηλίδης, Π. «Νοερές κοινότητες και οι απαρχές του εθνικού ζητήματος στα Βαλκάνια». Στο Θ. Βερέμης (επιμ.), Εθνική ταυτότητα και εθνικισμός στη νεότερη Ελλάδα, σ. 53-131. Αθήνα: ΜΙΕΤ, 2003.
Κιτρομηλίδης, Π. «Το τέλος της εθναρχικής παράδοσης. Μαρτυρίες από ανέκδοτες επιστολές του Χρυσοστόμου Σμύρνης προς τον Ίωνα Δραγούμη». Αμητός στη μνήμη Φώτη Αποστολόπουλου, Αθήνα, 1984, 486-507.
Κολιόπουλος, Ι. «Ληστεία και αλυτρωτισμός στην Ελλάδα του 19ου αιώνα». Στο Θ. Βερέμης (επιμ.), Εθνική ταυτότητα και εθνικισμός στη νεότερη Ελλάδα, σ. 133-197. Αθήνα: ΜΙΕΤ, 2003.
Κουλούρη, Χ. Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας. Αθήνα: ΙΑΕΝ, 1997.
Κωφός, Ε. «Το ελληνοβουλγαρικό ζήτημα». ΙΕΕ, τ. ΙΓ΄.
Κωφός, Ε. «Εθνική κληρονομιά και εθνική ταυτότητα στη Μακεδονία του 19ου και 20ού αιώνα». Στο Θ. Βερέμης (επιμ.), Εθνική ταυτότητα και εθνικισμός στη νεότερη Ελλάδα, σ. 199-269. Αθήνα: ΜΙΕΤ, 2003.
Λοβέρδος, Σ. Ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος. Αθήνα: Τυπογραφείον Π. Δ. Σακελλάριος, 1929.
Λιάκος, Α. Ο ελληνικός 20ός αιώνας. Αθήνα: Εκδόσεις «Πόλις», 2019.
Μπιλιανός, Α. Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος. Από τον Μακεδονικό αγώνα στη Μικρασιατική καταστροφή. Αθήνα: Εκδόσεις «Αρμός», 2021.
Μπλάτσιος, Χ. «Συμπληρωματικαί πληροφορίαι δια το ιστορικόν της ιδρύσεως του Μουσικογυμναστικού Συλλόγου “Ορφεύς” Ξάνθης». Θρακικά Χρονικά, 31 (1974), 15-19.
Μοτσενίγος, Σ. Νεοελληνική Μουσική: Συμβολή εις την ιστορίαν της. Αθήναι, 1958.
Παγών, Γ. Περίληψις της Γυμναστικής. Αθήναι, 1837.
Παντελεήμων Καλαφάτης. Πρακτικά Δημογεροντίας Ξάνθης 1892-1912, Κώδιξ Α΄. Ξάνθη, 2006.
Παπαγγιάννη, Ε. Η εικόνα του Βουλγαρικού σχίσματος μέσα από τις ελληνόφωνες και βουλγαρόφωνες πηγές της περιόδου 1870-1872. Μεταπτυχιακή Διατριβή, Νομική Σχολή Δ.Π.Θ., Κομοτηνή, 2015.
Παπακυριάκου, Κ. Ο μακεδονικός αγώνας στο νομό Σερρών. Σέρρες, 2012.
Πασχαλίδης, Δ., & Φαράκλας, Χ. Κώδικας Τσατάλτζας (Χωριστής) Δράμας 1842-1916. Δράμα: ΔΕΚΠΟΤΑ, 2018.
Πετσίβας, Γ. (εισαγωγή-επιμ.-σύνθεση). Ίων Δραγούμης. Τα τετράδια του Ίλιντεν. Αθήνα: Εκδόσεις «Πετσίβα», 2000.
Ρόμβος, Τ., & Μιντιλού, Γ. Γεώργιος Κηπιώτης. Ένας φίλος των παιδιών. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις «Πανοπτικόν», 2016.
Ρουδομέτωφ, Ν. Η ελληνορθόδοξη κοινότητα Καβάλας από έναν κώδικα των ετών 1895-1908. Καβάλα, 1998.
Σαλβάνου, Α. Η συγκρότηση της προσφυγικής μνήμης. Αθήνα: Εκδόσεις «Νεφέλη», 2018.
Σολομωνίδης, Χ., & Λωρέντης, Ν. Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος. Αθήνα, 1967.
Σφενδόνης, Ν. Μακεδονικόν Ημερολόγιον. Θεσσαλονίκη, 1955.
Σφενδόνης, Ν. Μακεδονικόν Ημερολόγιον. Θεσσαλονίκη, 1973.
Τσίγκας, Ν. (επιμ.). Ίων Δραγούμης. Τα «κρυμμένα» ημερολόγια Οκτώβριος 1912-Αύγουστος 1913. Αθήνα: Εκδόσεις «Πατάκη», 2021.
Τσίτερ, Χρυσόστομος. «Εισαγωγικό σημείωμα». Στο Το Αρχείον του εθνομάρτυρος Σμύρνης Χρυσοστόμου. Αθήνα: ΜΙΕΤ, 2000.
Τσίτερ, Χρυσόστομος. Το Αρχείον του εθνομάρτυρος Σμύρνης Χρυσοστόμου όπως διεσώθη από τον Μητροπολίτη Αυστρίας Χρυσόστομο Τσίτερ, τόμ. Ι. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2000.
Φουρναράκη, Ε. «Σωματική Αγωγή των δύο φύλων στην Ελλάδα του 19ου αιώνα». Στο Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου: Οι Χρόνοι της Ιστορίας. Για μια Ιστορία της Παιδικής Ηλικίας και της Νεότητας, Αθήνα, 17-19 Απριλίου 1997, σ. 293-315. Αθήνα: Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας ΓΓΝΓ, ΚΝΕ/ΕΙΕ, 1998.
Φωτεινός, Δ. «Σμιλεύοντας πειθαρχημένα σώματα-η διαμόρφωση του πολιτικού εαυτού: το μάθημα της γυμναστικής ως μία πολιτικοϊδεολογική συνιστώσα του αναλυτικού προγράμματος». Στο Μ. Πουρκός (επιμ.), Η απούσα παρουσία του σώματος και του βιώματος στις διαδικασίες εκπαίδευσης, μάθησης και ανάπτυξης. Αθήνα, 2015, 325-345.
Χατζή Καλού, Μ. Εντυπώσεις εκ της Ιεράς Μακεδονίας και Θράκης. Αθήναι, 1909.
Χριστοδούλου, Κ. Μικρές ιστορίες της Ξάνθης. Ξάνθη: Εκδόσεις «Φιλοπρόοδη Ένωση Ξάνθης», 2010.
Χριστοδούλου, Ν. Ο Γυμναστικός Σύλλογος «Ηρακλής». Θεσσαλονίκη, 1927.
Χρυσάφης, Ι. Η σωματική αγωγή και η στρατιωτική προπαίδευσις της νεότητος και η ενδεικνυομένη οργάνωσις αυτών. Αθήνα, 1925.
Αθλητική Εβδομάς, τ. 14, 1 Οκτωβρίου 1928.
Εφημερίδα «Το Φως», 18 Ιουλίου 1925.
Εφημερίδα «Κήρυξ», φύλλο 25.10.1932, αρ. 2055.
Εφημερίδα «Κήρυξ», φύλλο 26.10.1932, αρ. 2056.
Εφημερίδα «Εμπρός Ημερήσια Εθνική Εφημερίς», αρ. 3.398/7.4.1906 και 3.401/10.4.1906.
Ταχυδρόμος. Εφημερίς εν Κωνσταντινοπόλει, αρ. 205/19.12.1898.
Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων. Πρακτικά της πρώτης αυτού Συνόδου συγκροτηθείσης εν Αθήναις εν έτει 1879. Αθήναι, 1879.
Macháček, F. “The Sokol Movement: Its contribution to Gymnastics.” Slavonic and East European Review, 17 (1938), 73-90.
Özçakır, S. “‘Heroes! Bring Happiness to Your Motherland! Long Live the Yunaks’: The Bulgarian Yunak Gymnastics Movement in the late Ottoman Period.” The International Journal of the History of Sport. DOI: 10.1080/09523367.2019.1630820.
Γαλανός, Γ. «Κωνσταντίνος Σπάθης: Ένας λησμονημένος Κεφαλονίτης μουσικοδιδάσκαλος και συνθέτης». inkefalonia.gr, ανάκτηση 15 Οκτωβρίου 2018.
Αρχείο Αλληλογραφίας Ίωνος Δραγούμη, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, αρ. 0175, 0278, 0440.
Λήψεις
Δημοσιευμένα
Πώς να δημιουργήσετε Αναφορές
Τεύχος
Ενότητα
Άδεια
Οι Συγγραφείς που δημοσιεύουν εργασίες τους σε αυτό το περιοδικό συμφωνούν στους παρακάτω όρους:
α. Οι Συγγραφείς διατηρούν τα Πνευματικά Δικαιώματα και χορηγούν στο περιοδικό το δικαίωμα της πρώτης δημοσίευσης ενώ ταυτόχρονα τα πνευματικά δικαιώματα της εργασίας προστατεύονται σύμφωνα με την Creative Commons Attribution License που επιτρέπει σε τρίτους - αποδέκτες της άδειας να χρησιμοποιούν την εργασία όπως θέλουν με την προϋπόθεση της διατήρησης των διατυπώσεων που προβλέπονται στην άδεια σχετικά με την αναφορά στον αρχικό δημιουργό και την αρχική δημοσίευση σε αυτό το περιοδικό.
β. Οι Συγγραφείς μπορούν να συνάπτουν ξεχωριστές, και πρόσθετες συμβάσεις και συμφωνίες για την μη αποκλειστική διανομή της εργασίας όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό αυτό (π.χ. κατάθεση σε ένα ακαδημαϊκό καταθετήριο ή δημοσίευση σε ένα βιβλίο), με την προϋπόθεση της αναγνώρισης και την αναφοράς της πρώτης δημοσίευσης σε αυτό το περιοδικό.
γ. Το περιοδικό επιτρέπει και ενθαρρύνει τους Συγγραφείς να καταθέτουν τις εργασίες τους μέσω διαδικτύου (π.χ. σε ένα ακαδημαϊκό καταθετήριο ή στους προσωπικές τους ιστοσελίδες) πριν και μετά από τις διαδικασίες της δημοσίευσης, καθώς αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παραγωγική ανταλλαγή ιδεών και σκέψεων καθώς επίσης και σε γρηγορότερη και μεγαλύτερη χρήση και ευρετηρίαση της δημοσιευμένης εργασίας
